HomeRajon

Arkivat e Hagës tregojnë lidhjet e oficerëve kroatë e boshnjakë me ekzekutimet dhe përdhunimet në Kosovë (DOSJA + FOTO)

Dokumentet e Gjykatës së Hagës zbulojnë emrat e komandantëve të brigadave të Këshillit Kroat të Mbrojtjes dhe policëve ushtarakë të lidhur me ndalimin e paligjshëm, abuzimin, përdhunimin dhe vrasjen e të burgosurve në zonën e Prozor-Ramës në Bosnjë dhe Hercegovinë në vitin 1992 dhe 1993.

Më 31 korrik 1993, më shumë se 50 të burgosur që mbaheshin në shkollën e mesme në qytetin Prozor-Ramain të Bosnjës dhe Hercegovinës perëndimore u dërguan në një vijë fronti aty pranë në një vend malor të quajtur Crni Vrh (Maja e Zezë). Të arrestuarit u lidhën së bashku me tel dhe u detyruan të qëndronin në një rresht,e më pas rrëmbyesit e tyre filluan t’i ekzekutonin me plumb pas shpine.

“Ushtarët e Këshillit Kroat të Mbrojtjes i vranë një nga një burrat, vranë njerëzit që ishin rreshtuar me ne. Nëse dikush binte përtokë, teli që kishim rreth qafës shtrëngohej dhe ne rrëzoheshim përtokë. Nuk qëndronim dot në këmbë sepse nuk mund të merrnim frymë, tha një dëshmitar i mbrojtur i identifikuar vetëm si BL në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë, GJPNJ, në Hagë. Dëshmitari BL po dëshmonte në gjyqin e GJPNJ-së të gjashtë zyrtarëve politikë dhe ushtarakë kroatë të Bosnjës nga shteti i vetëshpallur i Republikës Kroate të Herceg-Bosnjës, forca ushtarake e të cilit ishte Këshilli Kroat i Mbrojtjes, HVO.

Zyrtarët – Jadranko Prliç, Slobodan Praljak, Bruno Stojiç, MilivojPetkoviç, Valentin Coriç dhe Berislav Pusiç – u shpallën të gjithë fajtorë në 2017 për krime kundër njerëzimit dhe krime të tjera lufte kundër boshnjakëve. Vendimi, i cili u dha tre vjet më parë, më 29 Nëntor 2017, përcaktoi që Praljak ishte I informuar për faktin se anëtarët e HVO-së po zhvendoseshin dhe ndalonin civilët boshnjakë në Prozor-Rama në periudhën nga korriku deri në gusht 1993. Praljak piu helm ndërsa po lexohej vendimi për të dhe vdiq pak më vonë.

GJNPJ-ja gjithashtu vendosi që Petkoviç drejtoi operacionet ushtarake në komunën Prozor-Rama në prill dhe qershor 1993, ndërsa Coriç ishte përgjegjës për grabitjen dhe shkatërrimin në Prozor-Rama në tetor 1992. Vendimi tha se 11 të burgosur u vranë në vendin e ekzekutimit të Crni Vrh më 31 korrik 1993, por nuk mund të përcaktonte me siguri nëse dhjetë të tjerë, trupat e të cilëve u gjetën gjithashtu atje, u vranë të njëjtën ditë. Dëshmitari BL kujtoi se si ushtarët e HVO-së zgjidhën një nga të burgosurit dhe e urdhëruan atë që të hiqte kufomat. Më pas ushtarët u larguan, duke lënë pas vetëm një për t’i ruajtur ata.

I burgosuri që ishte i zgjidhur iu hodh sipër dhe i mori pushkën. “Nuk e di se si arrita t’i zgjidh duart, por i përdora duart e mia për të hequr telin që kisha rreth qafës”, tha BL. Vendimi i gjyqit tha se të burgosurit “arritën të zgjidheshin dhe t’ia mbathnin. Më pas ushtarët e HVO-së hapën zjarr, duke qëlluar pas shpine të burgosurit që ia mbathnin. 23 deri në 27 të burgosur, nga 50 që po ecnin në rreth, arritën të iknin përtej vijës së frontit dhe të bashkoheshin me Ushtrinë Boshnjake të udhëhequr nga boshnjakët.” Becir Kmetas, i cili në atë kohë ishte 28 vjeç, ishte një nga të burgosurit që u çua në Crni Vrh, një mal në vargmalin Makljen.

Ai është ende i renditur si i zhdukur. Eshtrat e tij nuk janë gjetur, tha për BIRN vëllai i tij, Suljo Kmetas. “Ishte e vështirë, sepse djali i vëllait tim lindi një ditë para se ai të vdiste, por ai nuk arriti ta shihte. Ata e morën me vete për ta përdorur si mburojë njerëzore të nesërmen”, tha Suljo Kmetas, i cili tani është kryetar i Shoqatës Komunale të të Burgosurve të Prozor-Ramës. Vendimi tha se vendimi për të çuar të burgosurit nga shkolla e mesme në Prozor-Rama në Crni Vrh u miratua nga Petar Kolakusiç, zëvendës komandanti dhe “oficeri operativ” i Brigadës Rama të HVO-së. Një polic ushtarak zgjodhi 68 të burgosur nga shkolla e mesme dhe i dorëzoi tek Ilija Franjiç, komandant i Togës së 2-të me Batalionin e 6-të të Policisë Ushtarake të HVO-së. Më pas të burgosurit u transportuan me kamion në drejtim të vargmalit Makljen, afër vijës së frontit, dhe 50 prej tyre u dërguan në CRni Vrh, ku ndodhën ekzekutimet.

BIRN nuk ishte në gjendje të kontaktonte me Kolakusiçin ose Franjiçin. Analiza e BIRN-it e çështjeve të përfunduara në GJPNJ në lidhje me krimet e kryera në shtetin e Herceg-Bosnjë dhe në Prozor-Rama, si dhe dokumentet nga materialet provë, dëshmitë e dëshmitarëve dhe gjetjet e dëshmitarëve ekspertë, ka identifikuar emrat e më shumë se dhjetë personave që kanë lidhje me kapjen, abuzimin, zhvendosjen me forcë dhe përdhunimin e të burgosurve në Prozor-Rama, si dhe përdorimin e të burgosurve për punë të detyruar dhe shkatërrimin dhe konfiskimin e pasurisë. Prozori deklarohet “etnikisht i pastër”.

Sulmet e para ndaj Prozor-Ramës dhe fshatrave përreth u kryen në tetor 1992 dhe vazhduan në pranverën dhe verën e vitit 1993.

Në një raport nga Brigada Rama e HVO-së e nënshkruar nga komandanti Jure Smidt, i cili iu dorëzua Zeljko Siljeg, komandantit të Zonës Operative të Hercegovinës Veriperëndimore me seli në Tomislavgrad më 24 tetor 1992, u tha që HVO-ja kishte vendosur kontrollin mbi qyteti i Prozor-Ramës dhe Liqenit Ramskos, dhe se “të dy zonat janë etnikisht të pastra: popullata myslimane ose është ndaluar ose është larguar”.

Dy burime jozyrtare që e njihnin Smidtin thanë për BIRN se ai u vra në 1993. Informacioni u publikua gjithashtu në disa faqe të brigadave HVO-së në Facebook. BIRN nuk qe në gjendje të merrte konfirmimin zyrtar. BIRN gjithashtu nuk qe në gjendje të kontaktonte Zeljko Siljegun për një koment.

Sulmet ndaj fshatrave përreth Prozor-Ramës vazhduan në pranverën e vitit 1993.

Ilija Franjiç, komandant i Togës së 2-të me Batalionin e 6-të të Policisë Ushtarake të HVO-së, i cili mori pjesë në një takim me Siljegun, shkroi në një raport më 18 prill 1993 se “më 17 prill njësia e policisë ushtarake kreu me sukses një bastisje dhe spastroi katër fshatra myslimane, përkatësisht Parcani, Paros, Klek dhe Skrobucani, ku nuk pati ndonjë rezistencë të theksuar”.

Vendimi në gjyqin e zyrtarëve Herceg-Bosnje në GJPNJ tha se në muajt që pasuan, pronat në fshatrat Skrobucani, Graçanica dhe Lug u dogjën, ndërsa gjashtë vetë u vranë në fshatin Prajina dhe në Malin Tolovac më 19 korrik 1993.

Prajina u sulmua nga rreth 30 trupa HVO, përfshirë anëtarët e Kinder Vod, një togë luftëtarësh të rinj që mbanin veshur uniforma të HVO-së dhe ndonjëherë veshje civile. Tre persona u rrahën dhe pastaj u vranë, duke përfshirë një burrë rreth 80 vjeç të lidhur në shtrat.

Shkolla u kthye në burg ushtarak

Arrestimet e burrave në Prozor të cilët më pas u mbajtën në disa vende përreth qytetit filluan në mes të vitit 1993.

“Dhoma zbuloi se, me urdhër të Zeljko Siljeg, Policia Ushtarake e HVO-së e ndihmuar nga ushtarët e Kinder Vod dhe SIS (Shërbimi i Sigurisë dhe Informacionit) i Brigadës Rama arrestoi burra myslimanë, përfshirë të mitur, të moshuar dhe të sëmurë, në komunë të Prozorit në qershor, korrik dhe gusht 1993,” thuhej në vendimin e gjyqit të gjashtë zyrtarëve Herceg-Bosnjës në GJPNJ.

Sipas urdhrit të Siljeg të datës 6 korrik 1993, Policia Ushtarake e HVO-së dhe Brigada SIS duhet të kapnin dhe ndalonin të gjithë burrat myslimanë të moshës nga 16 deri në 60 vjeç në komunën Prozor-Rama.

Një nga ndërtesat që u përdor për ndalimet ishte shkolla e mesme në Prozor-Rama.

Vendimi i shkallës së parë në gjyqin e zyrtarëve Herzeg-Bosnje tha se përdorimi i shkollës si qendër paraburgimi më 7 korrik 1993 pas një serie urdhrash nga komandanti i Brigadës Rama të HVO-së Marinko Zelenika, i cili vendosi një burrë të quajtur Mato Zadroin në krye të qendrës së paraburgimit. Zadro u emërua më vonë si drejtor i saj.

Gjykata konstatoi se Zadro ishte në vartësi të drejtpërdrejtë të Luka Markesiç, kreut të Brigadës ISIS Rama, i cili i jepte urdhra atij dhe e informonte vazhdimisht për situatën në shkollë.

Duke folur për BIRN, Markesiç mohoi se ai ishte epror i Zadros.

“Unë nuk isha oficeri epror i Mato Zadros. Ai u emërua nga komandanti i brigadës dhe ishte në varësi të tij”, tha Markesiç.

Ai tha që Zadro ka vdekur, por BIRN nuk ishte në gjendje të merrte konfirmimin zyrtar për këtë. BIRN gjithashtu nuk ishte në gjendje të kontaktonte me Marinko Zelenikën.

Urdhri i Siljeg për ndalimin e myslimanëve i lëshuar më 6 korrik 1993 thoshte gjithashtu se duhej të zgjidhnin një vend dhe se të gjithë të burgosurit të transferoheshin në të, ndërsa vetëm burrat e aftë “të cilët janë të nevojshëm për të kryer punë teknike ose fizike” duhet të mbahen në shkollë në Prozor-Rama.

Vendimi Herzeg-Bosnjë thotë se gjatë natës së 10-11 korrikut, një total prej 237 të burgosurish u transferuan nga shkolla në Prozor-Rama në një qendër paraburgimi në Ljubuski dhe më pas në kampin e burgut Dretelj, ndërsa 155 të burgosur të tjerë u dërguan në Ljubuski më 16 korrik.

Gati një muaj pas urdhrit të Siljeg, Markesiç konfirmoi në një raport të datës 5 gusht 1993 se Brigada SIS Rama dhe Policia Ushtarake e HVO-së, arrestuan myslimanë të moshës 16 deri 60 vjeç, si dhe disa individë nën 16 vjeç dhe mbi 60 vjeç dhe disa njerëz që ishin shumë të sëmurë.

Markesiç kërkoi udhëzime nga presidenca e HVO-së në Prozor-Rama dhe komanda e Brigadës Rama në lidhje me atë që duhet të bënte me ata mbi 60 vjeç dhe nën 16 vjeç, si dhe të sëmurët, duke qenë se ata nuk ishin ushtarë, por civilë.

Të nesërmen, Markesiç i dërgoi një kërkesë HVO-së në komunën Prozor-Rama, Komandës së Brigadës Rama dhe ushtrisë dhe policisë civile duke u kërkuar atyre që të merren me problemin.

“Ne nuk do të konsiderohemi përgjegjës për asgjë që mund të ndodhë ose po ndodh, sepse ne kemi dhënë informacione në lidhje me çdo incident me shkrim në kohën e duhur”, shkroi Markesiç në kërkesën e datës 6 gusht.

Markesiç konfirmoi për BIRN se ai i shkroi këto raporte të tij, por nuk donte të fliste më tej.

Komandanti i ri i Brigadës Rama, Ante Pavloviç, urdhëroi më pas më 14 gusht 1993 se personat nën 16 vjeç dhe mbi 60 vjeç, si dhe të sëmurët rëndë, të liheshin të lirë.

Të burgosurit vdiqën ndërsa hapnin llogore

GJPNJ-ja përcaktoi në çështjen Herceg-Bosnjë se në korrik dhe gusht 1993, policë ushtarakë dhe ushtarë të HVO-së, duke përfshirë anëtarë të Kinder Vod, abuzuan me të burgosurit në shkollën e mesme në Prozor-Rama. Disa prej tyre u morën dhe nuk janë parë më që nga ajo kohë.

Pretendohet se më 3 gusht 1993, anëtarët e HVO-së morën pesë të burgosur që më pas u zhdukën, ndërsa gjashtë të burgosur lirimi i të cilëve u aprovua më 31 gusht u dorëzuan në policinë ushtarake dhe janë ende të zhdukur.

Gjykata shtetërore e Bosnjës gjeti ish-luftëtarin e HVO-së, Nikola Mariç, fajtor për zhdukjen e gjashtë personave nga shkolla e mesme në Prozor-Rama dhe gjithashtu dënoi ish-ushtarin e HVO-së Zeljko Jukiç me 15 vjet burg për zhdukjen me forcë të dy civilëve nga shkolla e mesme në Prozor-Rama dhe pjesëmarrjen në rrahjen, grabitjen dhe zhvendosjen me forcë të civilëve nga komuna Prozor-Rama.

Vendimi në gjyqin e GJPNJ-së të Herceg-Bosnjës tha se të burgosurit u përdorën për punë, duke përfshirë detyra jo të rrezikshme për të cilat ata dolën vullnetarë në mënyrë që të merrnin një vakt shtesë, por gjithashtu për të gërmuar llogore në vijën e frontit. Ndërsa po bënin këtë, disa prej tyre u vranë ose u plagosën ose u abuzuan fizikisht.

Mjeku Nijaz Islamoviç, i cili në atë kohë punonte në Qendrën Shëndetësore në Prozor-Rama, vizitoi të burgosurit në shkollë në disa raste në 1993.

Ai tha për BIRN se gjatë vizitës së tij të parë, shumë të burgosur ishin marrë tashmë me vete për të gërmuar llogore, kështu që “nuk kishte aq shumë të ndaluar”.

“Kur erdha herën e dytë, tashmë aty kishte disa të ndaluar me lëndime që i morën ndërsa gërmonin në Uzdol dhe Menjik kryesisht”, tha Islamoviç, duke shtuar se më vonë kishte “gjithnjë e më shumë të ndaluar dhe të plagosur me mavijosje dhe fraktura në brinjë”.

“Në fillim nuk kishte aq shumë njerëz të plagosur. Ishte fillimi i torturave, por më vonë u bë gjithnjë e më e vështirë”, kujton ai.

Gra të ndaluara përdhunohen në  “qendrat e asamblesë”

Në fund të korrikut dhe në fillim të gushtit 1993 gratë, fëmijët dhe të moshuarit boshnjakë nga komuna u mbajtën në Podgradje, pak më larg Prozor-Ramës, dhe në fshatrat Lapsunj dhe Duge. Sipas deklaratave të dëshmitarëve, disa mijëra u ndaluan.

Vendimi i shkallës së parë të GJPNJ në gjyqin për Herceg-Bosnjën tha se të burgosurit u ndaluan nga ushtarët e HVO-së dhe policët ushtarakë nën komandën e Ilija Franjiç, me synimin për të liruar hapësirën e akomodimit për kroatët që po mbërrinin nga Bugojno, Konjic dhe Gornji Vakuf.

Një raport nga shefi i SIS të Brigadës Rama të HVO-së, Luka Markesiç, më 14 gusht 1993, tregon se Policia Ushtarake e HVO-së nën komandën e Franjiç mblodhi të gjithë popullsinë boshnjake të komunës Prozor-Rama në tre ‘qendra asambleje’ në Podgradje, Duge dhe Lapsunj.

Suljo Kmetas tha se ato tre ambiente ishin në të vërtetë “kampe përqendrimi për gra, fëmijë dhe të moshuar” ku u kryen krime.

“Kështu që më 2 gusht, rreth 20 civilë, përfshirë babai im i ndjerë, u abuzuan para shtëpisë sime. Ata e lidhën babanë tim në një shtyllë me litar dhe e prenë me thikë. Përdhunuan shumë gra dhe vajza gjatë atyre ditëve”, tha Kmetas.

Vendimi në gjyqin për Herceg-Bosnjën deklaroi se vendasit iu nënshtruan sulmeve, grabitjeve, dhunës verbale dhe fizike, përfshirë përdhunimin.

Dëshmitari i mbrojtur i GJPNJ-së BR, i cili dikur punonte me komisionin komunal në qytetin Bugojno që kishte për detyrë mbledhjen e informacioneve mbi krimet e luftës, tha se në korrik dhe gusht 1993, rreth 30 gra boshnjake nga zona e Prozor-Ramës u përdhunuan. Ai pretendoi se dy burra të quajtur Mario Doliç, i njohur ndryshe si Dole, dhe Zoran Calis, i njohur ndryshe si Djoka, ishin midis autorëve.

Mjeku Nijaz Islamoviç tha se ai njihte të paktën 20 gra që u përdhunuan. Gjatë dëshmive të tyre, Islamoviç dhe një dëshmitar tjetër, Rudy Gerritsen, gjithashtu përmendën Mario Doliçin si një nga autorët.

“Motra ime më tregoi për Mario Doliçin. Tridhjetë persona po qëndronin në shtëpinë e nënës time dhe ai vinte i dehur dhe u kërkonte të zhvisheshin”, tha Islamoviç.

Vendimi për Herceg-Bosnjën përmend dy raporte të datave 13 dhe 14 gusht, një nga Departamenti i Mbrojtjes i HVO-së dhe tjetri nga SIS i Brigadës Rama, duke thënë se anëtarët e Policisë Ushtarake dhe Brigadës Rama i morën të burgosurat e reja për t’i përdhunuar.

“Çdo ditë vajza dhe gra merren nga qendrat e asamblesë në Podgradje, Lapsunj dhe Duge, të cilat nuk ruhen, dhe çohen nëpër shtëpi ku përdhunohen, keqtrajtohen dhe poshtërohen”, shkroi Markesiç në raportin e SIS të datës 14 gusht.

“Për shembull, gratë lakuriq duhet t’u shërbejnë atyre derisa ata vendosin të kryejnë marrëdhënie dhe ato rrihen. Disave madje u rruajnë edhe kokën. Ata gjithashtu vijnë në shtëpitë myslimane dhe u heqin rrobat vajzave para baballarëve të tyre dhe anasjelltas”, tha ai.

Në një raport që ai i dërgoi menaxhmentit të SIS, Markesiç tha se incidente të tilla kishin ndodhur për një kohë të gjatë, në mënyrë sistematike, dhe se presidenti i HVO-së Ilija Joziç dhe komandantët e brigadës, si dhe policia ushtarake dhe civile, ishin informuar me shkrim për këtë.

Markesiç bashkëngjiti një raport nga menaxheri i burgut Zadro, duke thënë se ai kishte një numër të caktuar deklaratash të dhëna nga gra boshnjake që ishin përdhunuar. Ai tha se ushtarët lokalë dhe disa policë ushtarak ishin përgjegjës për abuzimin seksual, kështu që ishte e pamundur që SIS të punonte me policinë ushtarake.

Dëshmitari i mbrojtur BK tha se luftëtarët e HVO-së, të cilët shumicën e kohës ishin të dehur, vinin rregullisht në Podgradje natën dhe merrnin gra me qëllim që t’i përdhunonin ato në stacionin e zjarrfikësve në Prozor-Rama.

Një tjetër dëshmitare e mbrojtur, BP, tha se nga 2 deri më 12 gusht 1993, Zoran Calis dhe Mario Doliç vizituan fshatin Lapsunj dhe ofenduan dhe kërcënuan se do të vrisnin gratë dhe fëmijët boshnjakë që mbaheshin atje.

Ajo tha se në mes të natës më 10 gusht 1993, ajo u mor nga shtëpia e saj nga dy ushtarë të cilët ajo i njihte – Ljuban Baketariç, i njohur si Ljupce, dhe një burrë i quajtur Marijan. Ajo tha se ata më pas e përdhunuan në një fushë buzë rrugës.

BIRN nuk ishte në gjendje të kontaktonte me Baketariçin.

Në 2011, gjykata shtetërore e Bosnjes liroi Darko Doliç nga akuzat për krime kundër civilëve, përfshirë përdhunim në fshatrat Lapsunj dhe Druzinovici.

Vendimi tha që Zoran Calis kishte vdekur dhe BIRN nuk ishte në gjendje të kontaktonte me Mario Doliç.

Prokuroria shtetërore e Bosnjës nuk i është përgjigjur kërkesës së BIRN nëse ka apo jo ndonjë hetim në vazhdim për krimet e kryera nga trupat e HVO-së dhe oficerët e policisë ushtarake në Prozor-Rama.


TË NGJASHME